Giorgi Benkowski, kwietniowy powstaniec.

Giorgi Benkowski (21 IX 1843 – 25 X 1876)

1_BenkovskiMłody idealista, apostoł Powstania Kwietniowego, patriota, rewolucjonista, żołnierz. Giorgi Benkowski jest jedną z najważniejszych postaci wydarzeń kwietnia 1876 roku. Niestety, jak wielu jego towarzyszy nie doczekał wolnej Bułgarii.

Benkowski urodził się 21 września 1843 roku w Kopriwszticy. Przyszedł na świat jako Gavril Hlytev. Jego ojciec, Gruio Hlytev, był miejscowym handlarzem i rzemieślnikiem. Bardzo szybko opuścił rodzinę, zmarł gdy Gavril miał ledwie pięć lat. Tragedia ta zdeterminowała kolejne lata życia chłopaka, który by wspierać rodzinę, zakończył edukację na trzeciej klasie. Zaczął uczyć się zawodu krawiectwa. W wieku 23 lat był już bardzo znanym mistrzem krawiectwa i samodziału, handlującym jak imperium Osmańskie długie i szerokie. Przez kolejne lata żył poza bułgarskimi ziemiami, głównie na terenie Turcji. Odwiedzał między innymi Izmir, Stambuł, Anatolię czy Aleksandrię. Ze zmienną fortuną, raz z niemałym pieniądzem, zaraz potem szybko roztrwonionym. Jak potem przyznał przed Stojanem Zaimovem, człowiek musi umieć kłamać, by być dobrym handlowcem. Dzięki podróżom nauczył się języków. W sumie posługiwał się siedmioma – bułgarskim, tureckim, greckim, włoskim, polskim, rumuńskim i perskim. Jednak pomimo wielu niewątpliwych sukcesów w życiu zawodowym, dusza Gavrila nie była spokojna. Serce i umysł cierpiały z powodu ciężkiej sytuacji, w jakiej znajdowała się jego ojczysta ziemia. Krzywdy, strach i niedostatek jego rodaków spowodowały, że postanowił rzucić rolę handlowca i objąć tę, którą przygotowała dla niego Historia. Na początku lat 70tych przyłącza się do ruchu wyzwoleńczego, którego celem jest przywrócenie Bułgarii należnego miejsca na mapie wolnych narodów.

W 1875 jedzie do Bukaresztu, centrum bułgarskiej emigracji narodowowyzwoleńczej w Rumunii. W tym samym roku na terenach Bośni i Hercegowiny wybucha antytureckie powstanie. BCRK również postanawia rozpocząć walkę zbrojną.
Plan, który ułożyli, zakładał wysłanie drogą morską grupy bojowników do Istambułu. Mieli oni zabić sułtana Abdülaziza i podpalić miasto. Celem długofalowym planu było zwrócenie uwagi mocarstw światowych na problem uciskanych narodów bałkańskich. Akcja nie doszła do skutku, mówi się o dwóch przyczynach. Po pierwsze, w tym czasie Turcy krwawo tłumili powstanie w okręgu Starej Zagory, były więc uzasadnione obawy przed jeszcze ostrzejszymi represjami wobec Bułgarów. Po drugie, Hristo Botev wstrzymał operację, twierdząc, że skompromituje ona w oczach społeczności międzynarodowej bułgarski ruch narodowowyzwoleńczy. Decyzje dotarły do bojowników, gdy byli już na miejscu, a jednym z nich był Gavril. Trzeba się było przedostać z powrotem do Rumunii. Tutaj historia Gavrila Hlyteva się kończy, a zaczyna Benkowskiego. Dlaczego akurat Benkowski? Wspomniany już wcześniej Stojan Zaimov spotkał się w Turcji z polskim emigrantem, uciekinierem z rosyjskiej katorgi Antonem Benkowskim. Zaimov potrzebował fałszywych dokumentów, by wydostać się z Turcji, zaproponował więc by nasz rodak wyrobił sobie tureckie papiery, a francuskie, wystawione na nazwisko „Benkowski” mu odsprzedał. Transakcja doszła do skutku opiewając na sumę 5 lir tureckich. Potem Zaimov przekazał dokumenty Garvilovi, a ten po jakimś czasie odrzucił imię Anton i przyjął bułgarsko brzmiące Giorgi.

georgi-benkovskiPo powrocie do Rumunii, Benkowski uczestniczy w tworzeniu Giurgievskiego Komitetu Rewolucyjnego (pisałem o komitecie w notce o Botevie). W planowanym na wiosnę 1876 roku powstaniu, Benkowskiemu przydzielono rolę pomocnika dowódcy czwartego okręgu rewolucyjnego Panajota Volova. Zachodzą między nimi pewne nieporozumienia, ale Panajot, znając ogromne zalety Benowskiego oraz w imię wspólnej, większej sprawy odstępuje mu tę funkcję.
20 kwietnia 1876, w dzień rozpoczęcia Powstania Kwietniowego, Benkowski wraz z innymi dowódcami znajduje się w miejscowości Panagiuriszte. W chwili gdy docierają do niego wieści, iż Kopriwsztica już powstała i walki trwają, ogłasza powstanie również w Panagiuriszte i szybko formuje czetę. Wyrusza do okolicznych wsi by budzić naród i rozpocząć walkę o tak długo wyczekiwaną wolność. Hvyrkova czeta, której przywodził wdaje się w pierwszy bój w okolicach miejscowości Petricz. W kolejnych dniach wspierają inne odziały toczące krwawe boje z zaborcą. Jednocześnie mobilizują nowe siły. Z ciekawostek, do powstańców Benkowskiego przyłączyło się sześciu Chorwatów Dalmackich i jeden Niemiec. Byli to pracownicy pobliskiej kolei żelaznej.

Jak już wiemy, powstanie kwietniowe upadło, czeta Benkowskiego została zdradzona i wydana Turkom. Ten hańbiący czyn przypisuje się niejakiemu Dziadkowi Vylio, pasterzowi, którego skusiła wysoka nagroda za głowy powstańców. Czeta idzie w rozsypkę, grupy bojowników uciekają w Bałkan Tetovski. 25 maja 1876 roku, oddział Benkowskiego przeprawia się mostem przez rzekę Kostina. Tam wpada w zasadzkę, a Giogriego Benkowskiego dosięga turecka kula. Tak ginie jeden z najbardziej energicznych działaczy narodowowyzwoleńczych. Człowiek czynu, nie słów, wierny idei i do końca oddany sprawie. Człowiek, który swoimi działaniami w przededniu, a także w trakcie powstania udowodnił, że możliwym jest porzucenie wygód i dostatku w imię czegoś wielkiego. W imię wolności.

benkovskiKrótko przed upadkiem powstania Benkowski wypowiedział prorocze słowa
„Mój cel został osiągnięty! W sercu wroga otworzyłem ranę tak srogą, że nigdy się ona nie zabliźni.”

Hristo Botev – wzór patrioty (część druga).

„Tylko ten, kto jest wolny, tylko ten może nazywać się człowiekiem w pełnym tego słowa znaczeniu.”

tumblr_mgbi0xbmSY1rcu3n3o1_1280Wiosną 1871 roku władze gminne rezygnują z usług Boteva i wyrusza on w drogę powrotną do Braili. Tam, wraz z Dimitrem Panichkovem zaczyna wydawać gazetę „Słowo bułgarskich emigrantów” (Дума на българските емигранти). Mottem gazety jest hasło „Prawda jest święta, wolność jest słodka”. Wychodzi pięć numerów, a najważniejsze teksty są autorstwa Boteva. W „Słowie” ukazują się też jego kolejne wiersze. Latem Botev zapada na tyfus, choroba pochłania resztki środków finansowych i panowie są zmuszeni zamknąć gazetę.

Skąpe są informacje na temat jego życia z końca 1871 i początku 1872. Wiemy, że podtrzymuje bliskie kontakty z rosyjskimi socjalistami. Wraz z jednym z nich, Dimitrem Meletinem próbuje wyłudzić pieniądze od bułgarskiego bogacza. Zaliczają jednak wpadkę i uciekają do miejscowości Galac. Tam, w nieco większej grupie organizują kilka napadów na bogatych handlarzy, a nawet próbują podrabiać pieniądze. W kwietniu zostaje aresztowany. W jego mieszkaniu policja znajduje literaturę anarchistyczną i zostaje oskarżony o propagowanie radykalnych poglądów politycznych. Z więzienia wychodzi w lipcu lub sierpniu, po pisemnej gwarancji sygnowanej przez Lubena Karavelova i Dimitra Cenovicha, a wysłanej pod naciskiem Vasila Levskiego.

Po uwolnieniu osiada w Bukareszcie i dostaje pracę korektora w „Svobodzie” Karavelova, przemianowanej z resztą po krótkim czasie na „Nezavisimost” (Niepodległość – Независимост”).

Wiosną 1873 roku nadzoruje wydawanie satyrycznego pisma „Budilnik” (Будилник), w którym publikuje felietony oraz wiersze. W tym samym czasie zajmuje się też tłumaczeniem rosyjskiego podręcznika do arytmetyki. Wplata jednak w niego polityczne komentarze i nakład zostaje zniszczony.

W drugiej połowie 1873 roku, na łamach „Nezavisimost” publikuje jedne ze swoich najsłynniejszych wierszy. Między innymi „Hadżi Dimitar”, 11 sierpnia, w piątą rocznicę śmierci Hadżiego. Tłumaczy też książkę rosyjskiego oficera „Bułgaria a sprawa wschodnia” (Източният въпрос и България).

Wiosną 1874 roku Botev dostaje pracę nauczyciela w bułgarskiej szkole w Bukareszcie. W tym czasie zamieszkuje z nim młodszy brat Stefan,  poznaje też swoją przyszłą żonę Venetę Vezirevą. Według wielu świadków między Botevem a Karavelovem dochodzi do licznych sporów, jednak nie ma to wpływu na kolejne publikacje ukazujące się w „Nezavisimost”.

Latem 1874 roku Hristo Botev aktywnie włącza się w prace BCRK. Uczestniczy w powszechnym zebraniu 21 – 22 sierpnia i zostaje wybrany na członka pięcioosobowej komisji, a następnie obejmuje funkcję sekretarza. Dochodzi do spotkania Boteva i Karavelova z rosyjskim historykiem Dimitiim Ilovaiskim, który wzywa do zaprzestania krytyki pod adresem Rosji. Informuje ich o planowanej wojnie przeciw Turcji, a jednym z celów tejże ma być wyzwolenie Bułgarii.

Jesienią Botev rezygnuje z nauczania by poświęcić się całkowicie działalności patriotycznej. Karavelov w tym czasie rezygnuje z wydawania „Nezavisimosti” zostawiając drukarnię Botevovi. Ten z kolei zaczyna wydawać gazetę „Zname” (Знаме) będącą ideowym środkiem przekazu BCRK. W roku 1875 dochodzi do publicznego konfliktu między Botevem a Karavelovem, po konfiskacie nakładu „Zname” za długi. Panowie wymieniają się „uprzejmościami” w prasie i w korespondencji co wywołuje falę niepewności w środowisku emigracyjnym i powątpiewania w efektywne działania BCRK.

Latem 1875 Karavelov zostaje odsunięty od pracy w BCRK przy aktywnym udziale Boteva. Czasy są niespokojne, zostaje podjęta decyzja o wznieceniu powstania w możliwie naj krótszym czasie, tak, by wykorzystać kryzys w Imperium Osmańskim. BCRK wysyła Boteva do Rosji by zebrał broń, pieniądze i ochotników wśród miejscowej emigracji. 23 sierpnia wyrusza do Kiszyniowa, Odessy i Nikolaieva.

Co do efektów jego misji świadectwa są sprzeczne, jednak wiele wskazuje na sceptyczne podejście do jego pracy. Głównie ze względu na brak zgody ze strony Rosji na powstanie. Wymiernym efektem jest przekonanie i sprowadzenie Filipa Totiu do Rumunii. Ma on zająć się organizowaniem ochotników w zbrojne czety.

Po powrocie do Bukaresztu, wśród miejscowej emigracji rozchodzą się głosy jakoby Botev miał przysposobić sobie część zebranych środków. 30 września opuszcza szeregi BCRK, kończy też wydawanie „Zname”. Nie traci jednak kontaktów z rewolucjonistami. Ważnym wydarzeniem jest publikacja wiersza „Powieszenie Vasila Levskiego” (Обесването на Васил Левски) we wrześniu 1875.

botev zaglDziałalność BCRK zamiera jesienią 1875 roku po nieudanych próbach przerzucenia czet na teren Bułgarii. W początkach roku 1876 w Giurgievo formuje się nowa grupa – Giurgievski komitet rewolucyjny (Гюргевският революционен комитет), który ma się zająć przygotowaniami do Powstania Kwietniowego. Komitet izoluje się od większości byłych działaczy BCRK, w tym Boteva. Plan Powstania przewiduje podział Bułgarii na pięć okręgów rewolucyjnych. Zryw ma nastąpić wewnątrz kraju (już Levski przekonywał, że to jedyna, słuszna metoda) a powstańców mają wesprzeć czety przerzucane z Rumunii. Jedna z nich ma wesprzeć okręg Vracy a na jej czele miałby stanąć Panajot Hitov. W kwietniu staję się jasne, że to nie dojdzie do skutku i przedstawiciele Okręgu vrachanskiego spotykają się z Botevem. Ten proponuje im objęcie dowództwa w czecie. Po uzyskaniu aprobaty, 20 kwietnia wyrusza do Kiszyniowa i Odessy by zebrać ochotników i pieniądze niezbędne do walki. Wraca do Bukaresztu pierwszego maja. W tym samym czasie, w okolicach Koprivshticy walki już trwają i do Giurgievo napływają prośby o możliwie szybką pomoc. Plan zakłada przerzucenie sił 11 maja ale w związku z apelami z okręgu akcję przyspieszono i ustalono datę 5 maja. Jednym z punktów akcji jest porwanie parowca „Radetzky” by tym samym zyskać rozgłos na arenie międzynarodowej. W wyniku wielu logistycznych problemów transport się opóźnia i dopiero 16 maja Botev wraz z częścią swych ludzi okrętuje się na Radetzkim. Zbierając z kilku miejscowości pozostałych członków czety, 17 maja wojsko stawa stopę na bułgarskiej ziemi nieopodal miejscowości Kozloduj.  18 maja, około 20 kilometrów od Vracy napotykają silny oddział turecki, po ciężkich walkach muszą się wycofać. Cały 19 maja to odpieranie ataków wojsk tureckich, dodatkowo do Vracy zostaje wprowadzony bardzo silny garnizon by zapobiec ewentualnemu powstaniu.

128Nocą Czeta wchodzi w Starą Planinę by się przegrupować i odpocząć. Jednak zostają odkryci i około północy wybuchają walki. Trwają one cały następny dzień, a siły osmańskie są wciąż wzmacniane posiłkami z Vracy. Gdy walki powoli zamierają słychać pojedynczy wystrzał i Botev pada trafiony w pierś. Umiera na miejscu. Turcy ucinają głowę Hristo Boteva i wystawiają na widok publiczny na placu we Vracy, placu, który dziś nosi jego imię.

Z 208 członków czety, niepodległej Bułgarii doczekało siedemdziesięciu sześciu.

Tak kończy się historia tego dzielnego patrioty, było to 20 maja 1876 roku (po zmianie kalendarza na gregoriański, za datę jego śmierci uznaje się 1 czerwca. Dzień Hristo Boteva jest natomiast obchodzony 2 czerwca poprzez uwzględnieniu roku przestępnego).

I na koniec jedna z ważniejszych myśli Boteva

„Kto polegnie w boju o wolność, ten nie umiera”

„Тоз, който падне в бой за свобода, той не умира”

Hristo Botev – wzór patrioty (część pierwsza).

640_bc2565cb7e74420d7d6bfc6a504e36fc_0Przeżył raptem dwadzieścia osiem lat. Życiorysu starczyłoby na kilku. Poeta, satyryk, dziennikarz, wydawca i co najważniejsze, wielki patriota i rewolucjonista. Niespokojny duch, niepokorny charakter, człowiek z wizją, wierny swoim ideałom do samego końca. Bezgranicznie oddany Ojczyźnie, za którą zginie z bronią w ręku. Hristo Botiov Petkov, zapamiętany przez historię jako Hristo Botev, przychodzi na świat 6 stycznia 1848 roku w miejscowości Kalofer jako pierwszy z dziesięcioosobowego rodzeństwa.

Ojciec, Botio Petkov (1815 – 1869) jest nauczycielem i działaczem społecznooświatowym. Matka, Ivanka Boteva (1823 – 1911) pochodzi ze skromnej, lecz bardzo tradycyjnej rodziny (będzie karmić chłonną wyobraźnię Hristo pieśniami i opowieściami o dzielnych Hajdukach).

Mieszkają skromnie, w jednym z pomieszczeń szkoły, w której uczy Botio. Dopiero po wybudowaniu nowej szkoły przeprowadzają się do wynajętego domu (dom ten, zniszczony w czasie wojny rosyjsko – tureckiej 1877 – 1878, a odbudowany w latach czterdziestych XX wieku, jest obecnie Muzeum Narodowym „Hristo Botev” – Национален музей „Христо Ботев” ). Tam spędza pierwsze lata swojego życia. Czytaj dalej

Powstanie Kwietniowe 1876 roku. Przedsionek niepodległości.

Zname_Aprilskoto_vastanieKażdy naród ma w swojej historii wydarzenia, które kształtują jego wartości, dumę czy charakter. Uosabiają ducha i potrafią jednoczyć pokolenia wokół idei im towarzyszących. 20 kwietnia* 1876 roku malutki naród, żyjący od ponad czterystu lat pod panowaniem tureckiego najeźdźcy, rzuca wyzwanie wielkiemu imperium. Temu narodowi przyświeca jeden cel – Wolność.   Poniższymi linijkami chciałbym upamiętnić zryw tych dzielnych ludzi. Ogrom prac jakie w przygotowanie powstania włożyli tacy ludzie jak Giorgi Benkowski, Baczo Kiro, Hristo Botev, Panajot Volov i wielu innych pozwala wierzyć, że dążenie do wyznaczonego celu daje siłę i motywację jaką potrafi dać tylko Idea.

Wydaje mi się dość oczywistym, iż powstańcy mieli świadomość, że zrywem tym nie pokonają Imperium Osmańskiego. Celem nadrzędnym było uświadomienie społeczności międzynarodowej, że tam, na Bałkanach, jest mały naród, który od lat cierpi pod butem zaborcy. I cel ten osiągnęli w stu procentach. Już w następnym roku po powstaniu, w 1877 wybuchła wojna rosyjsko – turecka, a w 1878 na mapę Europy wróciła niepodległa Bułgaria. Czytaj dalej